YENİŞAR’DA KELT/GALAT İZLERİ: KALE-KÖY YERLEŞİM MODELİ, BÖLGE TOPONİMİSİ VE ETİMOLOJİK KATMANLAR

 Mehmet Demirtaş

Özet

Bu çalışma, Isparta’nın Yenişarbademli ilçesindeki antik Kaledos (Geledos) Kalesi ile Muma (Gölkonak) köyü ekseninde, Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Beyşehir Gölü çevresinde varlık gösteren Kelt/Galat topluluklarının coğrafi, toponimik ve dinsel izlerini incelemektedir. Çalışmada, Kaledos Kalesi’nin Muma köyü üzerindeki kesintisiz görsel hâkimiyeti -ki bu durum günümüzde aynı noktada bulunan Yangın Gözetleme Kulesi ile stratejik sürekliliğini korumaktadır- Galatların yüksek tepelerdeki kalelerde yaşayıp ovadaki halkı denetlediği ve sığınak olarak kullandığı tipik Kelt oppidum (müstahkem yerleşim) modeli çerçevesinde değerlendirilmektedir. Adbilimsel (onomastik) açıdan Kaledos isminin, Antik Galya’daki Caletes kabile adıyla ve Ön-Keltçedeki kalet- ("sert, inatçı") köküyle olan dilbilimsel bağı; halkın dış adlandırma (eksonim) mekanizması ve dinsel alanda Mercurius ile bağdaştırılan Caletos tanrı ilahı/epiteti üzerinden açıklanmaktadır. Muma yer adı ise, Güney Portekiz’deki Abóboda steli üzerindeki MÖ 5. yüzyıl Keltçe taş yazıtta (Mumā = "süt anne/besleyen tanrıça") ve 18. yüzyıl İrlanda topografya kayıtlarında (Muma = "Büyük Ananın Kutsal Yeri") tespit edilen veriler ışığında, Galatların Anadolu’daki Kibele (Ana Tanrıça) kültü ile kendi dillerindeki kavramsal örtüşmesi (Interpretatio Celtica) bağlamında ele alınmaktadır. Elde edilen bulgular, Yenişar bölgesindeki yer adları ve kale-köy yerleşim örüntüsünün ardında çok katmanlı bir Kelt/Galat kültürel mirasının bulunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Galatlar, Kelt Toponomisi, Kaledos Kalesi, Muma, Yenişarbademli, Oppidum, Etimoloji ve Eksonim.

Giriş

Hint-Avrupa kökenli bir halk olan Galatlar, MÖ 278’de Tolistobogiler ve Trocmiler, ardından Tektosaglar olmak üzere Trakya üzerinden Anadolu’ya geçerler. Toplam sayıları yaklaşık 30 bine ulaşan bu topluluklar, ilk on yıl boyunca yerleşik hayata geçmeyerek Batı Anadolu şehirlerini vergiye bağlarlar. Suriye Kralı I. Antiokhos ile yaptıkları Filler Savaşı’nı (MÖ 268) kaybettikten sonra orta Anadolu’daki Kuzey Phrygia topraklarına yerleşmeyi kabul ederler. Tektosaglar Ankyra (Ankara) çevresine, Trocmiler Kızılırmak’ın doğusuna (Tavion), Tolistobogiler ise Pessinus (Ballıhisar) merkezli batı alanına yerleşirler. Yerleştikleri bu topraklara Galatya adı verilir. 

MÖ 189’da Roma Konsülü Manlius’un Galatia üzerine yürümesi ve MÖ 188 Apameia Antlaşması ile bölgenin dengeleri değişir. Pisidia’nın bir bölümü ile Phrygia, Bergama Krallığı’na verilir. MÖ 169-166 arasında Galatların Bergama’ya karşı başkaldırıları sırasında Pisidia’daki Amblada’ya (Seydişehir/Kızılca köyü) kadar geniş bir alanda etki kurdukları görülür. Kaya (2006, s. 365), III. Makedonya Savaşı (MÖ 172-168) sonrasında Beyşehir Gölü çevresinin Bergama kontrolünden çıkıp Galat denetimine girdiğini; Soloetou yazıtı ve Keltçe isim içeren Pisidia yazıtlarının bu durumu doğruladığını belirtir. Bu Kelt/Galat etkisi en azından I. Mithridates Savaşı’na (MÖ 90-85) kadar sürer.

MÖ 39’da Marcus Antonius, bölge asayişini sağlamak ve Parth tehdidine karşı tampon oluşturmak amacıyla Pisidia ve Phrygia Paroreios’u Galat aristokrat Amyntas’a verir. Amyntas, Pisidia’daki eşkıyalığı bastırıp dağlar arasındaki bereketli toprakları ele geçirir ve buralara toprağı işleyen binlerce savaşçı yerleştirir (Lequenne, 1991, ss. 129-130). Amyntas’ın MÖ 25’te ölümüyle, Yenişar’ı da içeren Galatya, Roma eyaletine dönüştürülür.

Müstahkem Yerleşim Modeli (Oppidum) ve Kaledos Kalesi

Yenişar’ı çevreleyen dağlardaki Antik Çağ kaleleri (Mındıras, Kestel, Kaledos/Geledos, Asar, Doğdu, Ortatepe, Dede, Maltepe, Aktepe, Çataltepe) bir bütünlük içinde bölgeyi kontrol etmektedir (Karaca, 2006, ss. 22-23). Bu yapı, Galat soylularının köylere hâkim yüksek tepelerdeki kalelerde yaşadığı ve buraların halk için sığınak (oppidum) işlevi gördüğü Kelt yerleşim tarzıyla tam uyum sergiler (Magie, 1950, ss. 454-455, 732).

Ovadaki Muma köyünün tepedeki Kaledos (Geledos) Kalesi’nden doğrudan gözetlenebiliyor olması bu tipik Kelt modelini yansıtır (Resim 1). Nitekim günümüzde Kaledos Kalesi'nin bulunduğu tepe üzerinde bir Orman Yangın Gözetleme Kulesi'nin bulunması, bu noktanın hem ovayı hem de çevre ormanlık hatları kesintisiz gören stratejik hakimiyetinin çağlar boyunca (müstahkem kaleden yangın kulesine) kesintisiz devam ettiğini göstermektedir (Resim 2).

Kaledos / Caletes Etimolojisi ve Dış Adlandırma (Eksonim)

Kaledos ismi, Antik Galya’da (günümüz Normandiya bölgesinde) yaşamış olan Kelt kabilesi Caletes ile büyük paralellik gösterir. Ön-Keltçede kalet- kökü "sert, inatçı, sarsılmaz" demektir (Koch, 2006, ss.332-333). Antik yazarlar bu boyu Caleti, Caletes, Galetos, Galletos, Kaletous biçimlerinde kaydetmişlerdir (Falileyev, 2007).

Caletes kabile adının yanı sıra, Kelt dinsel panteonunda da bu kök mevcuttur. Keltolog Edward Anwyl (1906, s. 39), Antik Galya’da Roma tanrısı Mercurius ile bağdaştırılan Keltik tanrı unvanları/adları arasında "sert/sarsılmaz" anlamına gelen Caletos ismini saymaktadır. Dilde çoğul kabile adı olan Caletes ("sert insanlar") kavramı, yerel mekân veya yapı adlandırmasında tekil-eril Caletos / Kaledos ("sert/sarsılmaz kale/yer") formunu almıştır.

Bu adlandırmanın mekanizması, toplumsal adbilim (onomastik) açısından iki yönlü açıklanabilir:

İç Adlandırma (Endonim): Anadolu’ya gelen Tectosages kabilesi adını Celtica’daki aynı adı taşıyan kabileden almıştır. Trocmiler ve Tolistobogiler ise adlarını önderlerinden almışlardır (Strabon; akt. Mac Congail, 2007, s. 299).  O halde, bunların gerçek birer kabile olmayıp değişik kabilelere mensup insanlardan oluştukları ve bu insanlar arasında yer alan Caletes mensuplarının, inşa ettikleri kaleye kendi kökenlerini yaşatmak adına Caletos adını verdikleri söylenebilir.

Dış Adlandırma (Eksonim): Tıpkı Normandiya’daki bölgeye komşu toplulukların ve antik yazarların Caletes adını vermesi veya Anadolu'da halkın yapılara Ceneviz Kalesi, Gavur Hamamı, Tatar Köyü demesi gibi; çevredeki yerel ahali de tepede konuşlanan savaşçı Kelt grubunun etnik kimliğini bildiği için burayı "Caleteslilerin Kalesi" (Kaledos / Geledos) olarak adlandırmış olabilir. Anadolu Türkçesindeki k/g ses değişimiyle kelime günümüze Geledos olarak da ulaşmıştır.

Muma (Gölkonak) Yer Adı ve Ana Tanrıça Kültü

Yenişar Ovası’nın ortasında yer alan ve Kaledos’tan gözetlenen en eski köy Muma’dır. Erdoğru (2006, s. 205), Beyşehir Sancağı’nda tespit edilen Türkçe olmayan yer adlarından Muma’nın milattan önceki dönemlere kadar gerileyebileceğini ifade eder.

Kelt dillerinde ve epigrafisinde Muma/Mumā sözcüğü doğrudan "anne", "süt anne/besleyen" ve mitolojik olarak "Toprak Ana / Egemenlik Tanrıçası" ile ilişkilidir.

Epigrafik Kanıt (Portekiz / Abóboda Yazıtı): Keltolog John T. Koch, Güney Portekiz’de bulunan MÖ 6.-5. yüzyıla ait Abóboda 1 steli üzerindeki Tartessos/Güneybatı Keltçe yazıtını çözümlerken, metindeki Mumā sözcüğünü dişil tekil isim olarak tespit etmiş; bunu doğrudan "süt anne/besleyen anne" (nourricière) ve "savaş meydanındaki savaşçıyı/kuşu besleyen Savaş Tanrıçası" olarak çevirmiştir (Koch, 22012, s. 84). Bu kayıt, Muma kelimesinin antik Kelt dünyasında doğrudan bir tanrıça/ana sıfatı olarak taş üzerine kazındığının en somut kanıtıdır.

Tarihsel-Folklorik Kayıtlar: 18. yüzyıl İrlanda antikite araştırmacısı William Beauford (1786, s. 397), The Ancient Topography of Ireland adlı eserinde Muma (veya Moma) sözcüğünü Eski Keltçede doğrudan "Büyük Ananın yeri veya kutsal alanı" (the place or sanctuary of the great mother) olarak tanımlamakta ve Druid ritüel merkezleriyle ilişkilendirmektedir.

Mitolojik Süreklilik: İrlanda edebiyatında da Muma (Mór Muman), toprağın bereketini ve egemenliği temsil eden ana tanrıçadır (Beck, 2009, ss. 139,243,245; Everett-Heath, 2019). Galatlar Anadolu’ya geldikten sonra Pessinus merkezli Ana Tanrıça Kibele tapıncını derinlemesine benimsemişlerdir. Muma isminin kökeninde Anadolu'nun yerel dil tabakalarındaki (Luvi/Pisid) sescil öğeler bulunsa dahi, bölgeye yerleşen Galatların yerel Kibele kültü ile kendi dillerindeki Muma ("Büyük Ananın Yeri / Besleyen Ana") kavramını anlamsal ve dinsel olarak eşleştirdikleri (Interpretatio Celtica) değerlendirilebilir.

Sonuç

Tarihsel veriler Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Yenişar ve çevresinde bir Galat/Kelt varlığının bulunduğuna işaret etmektedir. Kaledos (Geledos) ismi etnik/mitolojik Caletes/Caletos köküyle; Muma ismi ise Kelt dünyasındaki Mumā (Büyük Ana Tanrıça / Kutsal Alan) kavramıyla dilbilimsel ve epigrafik açıdan açıklanabilmektedir. Şüphesiz bu etimolojik ve toponimik hipotezlerin nihai doğrulaması, Kaledos ve Muma çevresinde gerçekleştirilecek arkeolojik yüzey araştırmaları ve kazılarla mümkün olacaktır.

 

KAYNAKÇA

Anwyl, Edward. (1906). Celtic Religion in Pre-Christian Times. London: Archibald Constable & Co. Ltd.

Beauford, William. (1786). The Ancient Topography of Ireland. İçinde Colectanea de rebus hibernicis (Cilt III, ss. 249-426). Dublin: Luke White.

Beck, Noémie. (2009). Goddesses in Celtic Religion, Cult and Mythology: A Comparative Study of Ancient Ireland, Britain and Gaul [Yayınlanmamış doktora tezi]. Université Lumière Lyon 2.

Erdoğru, Mehmet Akif. (2006). Osmanlı Yönetiminde Beyşehir Sancağı (1522-1584). İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.

Everett-Heath, John. (2019). Munster (Muma). İçinde The Concise Dictionary of World Place-Names (5. Baskı). Oxford: Oxford University Press.

Falileyev, Alexander. (2007). Caletes. İçinde Dictionary of Continental Celtic Place-names. Aberystwyth University.

Karaca, Veli. (2006).  Belgelerle Yenişar. Isparta: Kardelen Sanat Yayınları.

Kaya, M. Ali. (2006). Roma İmparatorluk Döneminde Beyşehir Gölü Çevresi. İçinde 1. Uluslararası Beyşehir ve Yöresi Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ss. 365-370). Konya: Selçuk Üniversitesi

Kaya, Mehmet Ali. (2011). Anadolu'da Galatlar ve Galatya Tarihi. Konya: Çizgi Kitabevi.

Kaya, Mehmet Ali. (2012). Keltlerin Anadolu'ya Göçü: Göç Nedenleri, Yoları ve İlk On Yıl. İçinde Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı (Sayı 13, ss. 1–16).

Koch, John T. (2006). The Calidones. İçinde J.T. Koch (Ed.), Celtic Culture: A Historical Encyclopedia (Cilt I, ss. 332-333). Santa Barbara: ABC-CLIO, Inc. 

Koch, John T. (2012). Tartessian as Celtic and Celtic from the West: both, only the first, only the second, neither. İçinde D. Le Brise, Aires Linguistiques Aires Culturelles. Études de concordances en Europe occidentale: zones Manche et Atlantique (ss. 77-92). Brest: Centre de Recherche Bretonne et Celtique / Université de Bretagne Occidentale.

Lequenne, Fernand. (1991). Galatlar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Mac Congail, B. (2007). Belgae Expansion into South Eastern Europe and Asia-Minor (4th – 3rd c. BC.).  İçinde PRAE. In Honorem Henrieta Todorova (ss. 295-302). Sofya: National Archaeological Institute with Museum, Bulgarian Academy of Sciences.

Magie, David. (1950). Roman Rule in Asia Minor to the End of the Third Century After Christ (Cilt I-II). Princeton: Princeton University Press.

 

Resim 1: Kaledos/Geledos Kalesi’nden Muma/Gölkonak köyünün görünüşü (Alaaddin Kaya’nın Facebook paylaşımından)

 

Resim 2: Kaledos/Geledos Kalesi'nin bulunduğu tepedeki Orman Yangını Gözetleme Kulesi (Alaaddin Kaya’nın Facebook paylaşımından)