KARTOGRAFİK BİR YANILSAMANIN DEŞİFRESİ: DİPPOYRAZ VE ANAMAS YER ADLARI ÜZERİNE ONOMASTİK BİR ANTİTEZ

Mehmet DEMİRTAŞ

Özet
Anadolu tarihî coğrafyası ve yer adları (onomastik) çalışmaları, çoğunlukla Batılı seyyahların aktarımlarını ve masa başı kartografik üretimleri kaynak kritiğine tabi tutmadan kabul etme eğilimindedir. Bu durum, öz Türkçe topoğrafik adlandırmaların modern literatürde kurgusal olarak "antik kökenli" harita kayıtlarına dönüştürülmesine yol açan yöntemsel bir kısırdöngü (circular reporting) yaratmıştır. Bu çalışmada, Beyşehir Gölü’nün batısında yer alan dağlık kütleye atfedilen "Dipoiras/Dipolias" ve "Anamas" adlandırmaları ele alınmıştır. H. Kiepert, C. Ritter, M. Özsait ve B. Umar çizgisi yapı sökümüne tabi tutularak bu adlandırmaların izi sürülmüş ve hiçbir klasik antik çağ kaynağına dayanmadıkları ortaya konmuştur. Çalışma, Batılı kartografların yerel halktan duydukları öz Türkçe "Dippoyraz" ismini işitme yanılgısıyla Helenize ettiklerini bizzat Carl Ritter’ın kendi metnindeki çelişkiler üzerinden kanıtlamaktadır. Ayrıca, "Anamas" isminin göçebe Türkmen onomastik gelenekleri ve yaşayan etnografik analojiler ışığında, boy adından dağa değil, coğrafyadan boya (Karacalu Türkmenleri) geçtiği sosyolojik olarak temellendirilmektedir. Kelimenin kadim kökenine dair Luwice gibi ihtimaller masada tutulmakla birlikte, etimolojik belirsizlik vurgulanmış ve adın coğrafyadan topluluğa geçiş yönü kesinleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Anadolu Onomastiği, Tarihî Kartografya, Kısırdöngü Veri Üretimi, Carl Ritter, Dippoyraz, Anamas Dağı, Etnografik Analoji.

1. GİRİŞ

Anadolu onomastiğinde, bir bölgedeki yer adlarını yapısal ve fonetik benzerlikler üzerinden illaki Türk öncesi arkaik Anadolu dillerine veya Klasik Helen diline bağlama eğilimi, modern literatürde yöntemsel bir dogma haline gelmiştir. Bu metodolojik yaklaşım, haritalandırma süreçlerindeki beşerî faktörleri, işitme yanılgılarını ve oryantalist bakış açısının getirdiği apriori (önsel) kabulleri ekseriyetle göz ardı eder. Bir seyyahın ya da haritacının masa başında ürettiği kurgusal bir ad, sonraki dönem akademisyenleri tarafından birer "tarihî hakikat" gibi alıntılanarak literatürde köksüz bir kısırdöngü (circular reporting) yaratmaktadır.

Bu çalışmanın amacı, Pisidya ve Pamfilya sınırında yükselen, günümüzde Dedegöl Dağları olarak bilinen kütle üzerindeki iki temel adlandırmanın (Dipoiras ve Anamas) ardındaki bu kartografik yanılsamayı deşifre etmek; sahanın, iklimin ve yaşayan toplumsal hafızanın dilbilimsel gerçekliğini ortaya koymaktır.

2. DİPPOYRAZ’DAN "DİPOİRAS"A: BİR KARTOGRAFİK KISIRDÖNGÜNÜN ANATOMİSİ

Modern literatür incelendiğinde, Bilge Umar’ın (1993, s. 216), Beyşehir Gölü’nün batısındaki bu dağ silsilesi için kullanılan Dipolias, Dipoiras veya Dipdorias isimlerini Atina’da kutlanan Zeus bayramlarına (Diipolia) ya da Helenleşmiş arkaik bir Anadolu diline dayandırdığı görülür. Umar bu iddiayı temellendirirken, Pisidya tarihi üzerine önemli çalışmaları bulunan Mehmet Özsait’i (1980) referans göstermektedir. Ancak Özsait’in (1980, s. 11, 12, 50) metni incelendiğinde, bu iddialı "antik" adlandırma için Strabon, Batlamyus veya Plinius gibi hiçbir klasik antik çağ kaynağı zikredemediği; nihai referans olarak 19. yüzyıl coğrafyacısı Carl Ritter’i gösterdiği anlaşılır.

Carl Ritter (1859) ise ömründe Anadolu topraklarını hiç görmemiş, tamamen İstanbul sefiri Busbecq’in mektupları, Texier, Hamilton, Ainsworth gibi seyyahların anlatıları ve Heinrich Kiepert’in harita taslakları üzerinden çalışan tipik bir "masa başı" (armchair) coğrafyacısıdır. Ritter’ın meşhur eserindeki orijinal ifadeleri, literatürdeki bu "antik isim" balonunu doğrudan deşifre edecek niteliktedir:

"Eurymedon’un kaynak bölgesini çevreleyen yüksek dağ grubunun ana kütlesi Dipoiras Dağı kütlesidir (Dibdoiras olarak da söylenir; ismi açıklanamamakta olup kesinlikle Türkçe değildir; -poiras kısmı Yunanca kuzey anlamına gelen Boreas kelimesinin Türkçedeki bozulmuş şeklidir…)" (Ritter, 1859, s. 492).

Ritter’ın bu ifadesi, kendi içinde muazzam bir yöntemsel çelişkiyi barındırır. Kelimenin kesinlikle Türkçe olmadığını iddia ettikten hemen sonra, -poiras kısmının Yunanca Boreas (Kuzey Rüzgârı) sözcüğünün "Türkçedeki bozulmuş şekli" olduğunu ifade etmektedir. Ritter, morfolojik olarak işine gelmediği için kelimenin başındaki, katıksız ve özbeöz Türkçe bir sözcük olan "Dip" hecesini ise "açıklanamamaktadır" diyerek geçiştirmiştir.

Gerçek süreç, modern literatürün iddia ettiğinin tam tersi yönünde işlemiştir: Richard Kiepert (1908) ve selefleri sahaya indiklerinde veya yerel rehberlerden veri topladıklarında, bölge halkının bu dağa dondurucu kuzey rüzgârlarının odağı ve "mutfağı" olmasından ötürü verdiği katıksız Türkçe "Dippoyraz" ismini kaydetmişlerdir. Kulakları Türkçe fonetiğe yabancı olan ve ceplerinde antik metinlerle sahaya çıkan Batılı kartograflar, bu sesi haritalarına Dipoiras / Dipolias şeklinde Helenize ederek aktarmışlardır.

Mehmet Özsait ve Bilge Umar gibi cumhuriyet dönemi araştırmacıları ise, masa başında üretilen bu harita kayıtlarını kaynak kritiğine tabi tutmadan benimseyerek, Türkçe bir ismi Atina’daki Zeus tapınmalarına bağlama hatasına düşmüşlerdir. Sahada inceleme yapan Ramsay’in (1890/1960) bile yerel halkın bu "antik" isimleri kesinlikle tanımadığını aktarması, haritadaki ismin kurgusallığını destekleyen bir diğer dolaylı kanıttır.

3. ANAMAS ADI VE COĞRAFYANIN İNSANA AD VERME MEKANİZMASI

Anamas ismi hiçbir klasik antik kaynakta ya da Bizans piskoposluk listesinde bu şekliyle yer almaz. Kelimenin resmî tarihsel izi sürüldüğünde karşılaşılan ilk net kayıtlar, Kâtip Çelebi’nin Cihânnümâ’sı (2009) ve Osmanlı tahrir defterlerindeki "Anamaslı Taifesi" ya da "Cebel-i Anamus" ibareleridir.

Literatürdeki yaygın ezber, dağın adını 500 yıl önce bölgeye iskân edilen Dulkadirli bakiyesi "Anamaslı Taifesi"nden aldığı yönündedir. Ancak göçebe Türkmen onomastik gelenekleri ve yaşayan etnografik pratikler incelendiğinde bu tezin sosyolojik olarak tersine işlediği görülmektedir. Söz konusu topluluğun arşivlerdeki asıl adı Karacalu (Karacalı) Türkmenleri'dir. Anadolu kırsalında, belirli dönemlerde mevsimlik iş veya hayvancılık amacıyla sürekli başka bölgelere giden ve yurtlarına döndüklerinde gittikleri yerlerin isimleriyle etiketlenen insanların varlığı (Örn: İzmirli, Aydınlı, Tireli, Atçalı lakaplı şahsiyetler) bu durumun yaşayan en organik kanıtıdır. Karacalu Türkmenleri de Anamas Dağı’nın zengin yaylaklarını mesken tuttukları için zamanla çevre ahali ve devlet bürokrasisi tarafından "Anamas'ta yaylayanlar / Anamaslılar" olarak çağrılmış, böylece taifenin adı kalıplaşmıştır. Dağın adı topluluktan değil, topluluğun adı dağdan neşet etmiştir.

Anamas sözcüğünün kökeni hakkında yerel halk arasında bazı efsaneler ve söylenceler bulunsa da, kelimenin nihai etimolojik kökeni hakkında şimdilik kesin bir hükme varmak mümkün görünmemektedir. Umar’ın (1993, s. 216) bu adı Luwi dilindeki "Yamaç-Halkı" (Ana(wa)-(u)ma) köküne dayandıran teorisi de dâhil olmak üzere, kelimenin Türk öncesi kadim geçmişi bir ihtimal olarak masada durmaktadır. Ancak kökeni her ne olursa olsun, kesin olan husus; Anamas isminin çok daha eski bir coğrafi adlandırma olduğu ve Karacalu Türkmenlerinin bu dağlık topoğrafyayı yurt edinmesiyle birlikte "Anamaslı Taifesi" kimliğinin doğduğudur.

4. TARTIŞMA VE SONUÇ

Bu çalışma; Richard Kiepert’in 1908 tarihli haritasındaki 20. paftadan yola çıkarak, Anadolu tarihî coğrafyasındaki yüzyıllık bir ezberi ve metodolojik kısırdöngüyü yapı sökümüne tabi tutmuştur. Elde edilen bulgular ışığında;

·       Dipoiras / Dipolias isminin antik bir Pisidya adı olmadığı, sahada esen dondurucu poyraz rüzgârlarının merkezi olan dağa halkın verdiği Dippoyraz isminin, Carl Ritter ve Heinrich Kiepert gibi Batılı masa başı coğrafyacılar tarafından harita üzerinde Helenize edilmiş kusurlu bir biçimi olduğu saptanmıştır.

·       Anamas isminin etimolojik kökeni arkaik dönemler açısından şimdilik belirsizliğini korumakla birlikte, bu adın dağa ismini bahşeden bir aşiret adı olmadığı; aksine, coğrafyanın orayı mesken tutan Karacalu Türkmenlerine (Anamaslı Taifesi) verdiği yerel bir unvan olduğu sosyolojik olarak temellendirilmiştir.

Sonuç olarak, Anadolu yer adları çalışmaları, tozlu kütüphane raflarında sözlük bükerek antik köken uyduran masa başı yaklaşımlardan kurtarılmalıdır. Onomastik biliminin gerçek rehberi; sahanın fiziki ve klimatolojik şartları, Türk adlandırma geleneğinin morfolojik kodları ve Anadolu köylerinde hâlâ canlı bir şekilde yaşayan sosyolojik / etnografik insan pratikleridir.

KAYNAKÇA

Kâtib Çelebi. (2009). Kitâb-ı Cihânnümâ li-Kâtib Çelebi. Türk Tarih Kurumu Basımevi. (Eserin ilk baskı tarihi 1732)

Kiepert, R. (1908). Karte von Kleinasien [Harita]. Library of Congress. loc.gov

Özsait, M. (1980). İlkçağ tarihinde Pisidya. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.

Ramsay, W. M. (1960). Anadolu'nun tarihî coğrafyası (M. Pektaş, Çev.). Millî Eğitim Basımevi. (Orijinal eserin yayım tarihi 1890)

Ritter, C. (1859). Die Erdkunde von Asien: Vol. IX. Vergleichende Erdkunde des Halbinsellandes Klein-Asien [Asya Coğrafyası: Cilt IX. Küçük Asya Yarımadasının Karşılaştırmalı Coğrafyası]. G. Reimer.

Umar, B. (1993). Türkiye'deki tarihsel adlar. İnkılâp Kitabevi.

YENİŞAR’DA KELT/GALAT İZLERİ: KALE-KÖY YERLEŞİM MODELİ, BÖLGE TOPONİMİSİ VE ETİMOLOJİK KATMANLAR

Mehmet DEMİRTAŞ

Özet

Bu çalışma, Isparta’nın Yenişarbademli ilçesindeki antik Kaledos (Geledos) Kalesi ile Muma (Gölkonak) köyü ekseninde, Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Beyşehir Gölü çevresinde varlık gösteren Kelt/Galat topluluklarının coğrafi, toponimik ve dinsel izlerini incelemektedir. Çalışmada, Kaledos Kalesi’nin Muma köyü üzerindeki kesintisiz görsel hâkimiyeti -ki bu durum günümüzde aynı noktada bulunan Yangın Gözetleme Kulesi ile stratejik sürekliliğini korumaktadır- Galatların yüksek tepelerdeki kalelerde yaşayıp ovadaki halkı denetlediği ve sığınak olarak kullandığı tipik Kelt oppidum (müstahkem yerleşim) modeli çerçevesinde değerlendirilmektedir. Adbilimsel (onomastik) açıdan Kaledos isminin, Antik Galya’daki Caletes kabile adıyla ve Ön-Keltçedeki kalet- ("sert, inatçı") köküyle olan dilbilimsel bağı; halkın dış adlandırma (eksonim) mekanizması ve dinsel alanda Mercurius ile bağdaştırılan Caletos tanrı ilahı/epiteti üzerinden açıklanmaktadır. Muma yer adı ise, Güney Portekiz’deki Abóboda steli üzerindeki MÖ 5. yüzyıl Keltçe taş yazıtta (Mumā = "süt anne/besleyen tanrıça") ve 18. yüzyıl İrlanda topografya kayıtlarında (Muma = "Büyük Ananın Kutsal Yeri") tespit edilen veriler ışığında, Galatların Anadolu’daki Kibele (Ana Tanrıça) kültü ile kendi dillerindeki kavramsal örtüşmesi (Interpretatio Celtica) bağlamında ele alınmaktadır. Elde edilen bulgular, Yenişar bölgesindeki yer adları ve kale-köy yerleşim örüntüsünün ardında çok katmanlı bir Kelt/Galat kültürel mirasının bulunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Galatlar, Kelt Toponomisi, Kaledos Kalesi, Muma, Yenişarbademli, Oppidum, Etimoloji ve Eksonim

1. GİRİŞ

Hint-Avrupa kökenli bir halk olan Galatlar, MÖ 278’de Tolistobogiler ve Trocmiler, ardından Tektosaglar olmak üzere Trakya üzerinden Anadolu’ya geçerler. Toplam sayıları yaklaşık 30 bine ulaşan bu topluluklar, ilk on yıl boyunca yerleşik hayata geçmeyerek Batı Anadolu şehirlerini vergiye bağlarlar. Suriye Kralı I. Antiokhos ile yaptıkları Filler Savaşı’nı (MÖ 268) kaybettikten sonra orta Anadolu’daki Kuzey Phrygia topraklarına yerleşmeyi kabul ederler. Tektosaglar Ankyra (Ankara) çevresine, Trocmiler Kızılırmak’ın doğusuna (Tavion), Tolistobogiler ise Pessinus (Ballıhisar) merkezli batı alanına yerleşirler. Yerleştikleri bu topraklara Galatya adı verilir.

MÖ 189’da Roma Konsülü Manlius’un Galatia üzerine yürümesi ve MÖ 188 Apameia Antlaşması ile bölgenin dengeleri değişir. Pisidia’nın bir bölümü ile Phrygia, Bergama Krallığı’na verilir. MÖ 169-166 arasında Galatların Bergama’ya karşı başkaldırıları sırasında Pisidia’daki Amblada’ya (Seydişehir/Kızılca köyü) kadar geniş bir alanda etki kurdukları görülür. Kaya (2006, s. 365), III. Makedonya Savaşı (MÖ 172-168) sonrasında Beyşehir Gölü çevresinin Bergama kontrolünden çıkıp Galat denetimine girdiğini; Soloetou yazıtı ve Keltçe isim içeren Pisidia yazıtlarının bu durumu doğruladığını belirtir. Bu Kelt/Galat etkisi en azından I. Mithridates Savaşı’na (MÖ 90-85) kadar sürer.

MÖ 39’da Marcus Antonius, bölge asayişini sağlamak ve Parth tehdidine karşı tampon oluşturmak amacıyla Pisidia ve Phrygia Paroreios’u Galat aristokrat Amyntas’a verir. Amyntas, Pisidia’daki eşkıyalığı bastırıp dağlar arasındaki bereketli toprakları ele geçirir ve buralara toprağı işleyen binlerce savaşçı yerleştirir (Lequenne, 1991, ss. 129-130). Amyntas’ın MÖ 25’te ölümüyle, Yenişar’ı da içeren Galatya, Roma eyaletine dönüştürülür.

2. MÜSTAHKEM YERLEŞİM MODELİ (OPPİDUM) VE KALEDOS KALESİ

Yenişar’ı çevreleyen dağlardaki Antik Çağ kaleleri (Mındıras, Kestel, Kaledos/Geledos, Asar, Doğdu, Ortatepe, Dede, Maltepe, Aktepe, Çataltepe) bir bütünlük içinde bölgeyi kontrol etmektedir (Karaca, 2006, ss. 22-23). Bu yapı, Galat soylularının köylere hâkim yüksek tepelerdeki kalelerde yaşadığı ve buraların halk için sığınak (oppidum) işlevi gördüğü Kelt yerleşim tarzıyla tam uyum sergiler (Magie, 1950, ss. 454-455, 732).

Ovadaki Muma köyünün tepedeki Kaledos (Geledos) Kalesi’nden doğrudan gözetlenebiliyor olması bu tipik Kelt modelini yansıtır (Resim 1). Nitekim günümüzde Kaledos Kalesi'nin bulunduğu tepe üzerinde bir Orman Yangın Gözetleme Kulesi'nin bulunması, bu noktanın hem ovayı hem de çevre ormanlık hatları kesintisiz gören stratejik hakimiyetinin çağlar boyunca (müstahkem kaleden yangın kulesine) kesintisiz devam ettiğini göstermektedir (Resim 2).

3. KALEDOS / CALETES ETİMOLOJİSİ VE DIŞ ADLANDIRMA (EKSONİM)

Kaledos ismi, Antik Galya’da (günümüz Normandiya bölgesinde) yaşamış olan Kelt kabilesi Caletes ile büyük paralellik gösterir. Ön-Keltçede kalet- kökü "sert, inatçı, sarsılmaz" demektir (Koch, 2006, ss.332-333). Antik yazarlar bu boyu Caleti, Caletes, Galetos, Galletos, Kaletous biçimlerinde kaydetmişlerdir (Falileyev, 2007).

Caletes kabile adının yanı sıra, Kelt dinsel panteonunda da bu kök mevcuttur. Keltolog Edward Anwyl (1906, s. 39), Antik Galya’da Roma tanrısı Mercurius ile bağdaştırılan Keltik tanrı unvanları/adları arasında "sert/sarsılmaz" anlamına gelen Caletos ismini saymaktadır. Dilde çoğul kabile adı olan Caletes ("sert insanlar") kavramı, yerel mekân veya yapı adlandırmasında tekil-eril Caletos / Kaledos ("sert/sarsılmaz kale/yer") formunu almıştır.

Bu adlandırmanın mekanizması, toplumsal adbilim (onomastik) açısından iki yönlü açıklanabilir:

a)    İç Adlandırma (Endonim): Anadolu’ya gelen Tectosages kabilesi adını Celtica’daki aynı adı taşıyan kabileden almıştır. Trocmiler ve Tolistobogiler ise adlarını önderlerinden almışlardır (Strabon; akt. Mac Congail, 2007, s. 299).  O halde, bunların gerçek birer kabile olmayıp değişik kabilelere mensup insanlardan oluştukları ve bu insanlar arasında yer alan Caletes mensuplarının, inşa ettikleri kaleye kendi kökenlerini yaşatmak adına Caletos adını verdikleri söylenebilir.

b)    Dış Adlandırma (Eksonim): Tıpkı Normandiya’daki bölgeye komşu toplulukların ve antik yazarların Caletes adını vermesi veya Anadolu'da halkın yapılara Ceneviz Kalesi, Gavur Hamamı, Tatar Köyü demesi gibi; çevredeki yerel ahali de tepede konuşlanan savaşçı Kelt grubunun etnik kimliğini bildiği için burayı "Caleteslilerin Kalesi" (Kaledos / Geledos) olarak adlandırmış olabilir. Anadolu Türkçesindeki k/g ses değişimiyle kelime günümüze Geledos olarak da ulaşmıştır.

4. MUMA (GÖLKONAK) YER ADI VE ANA TANRIÇA KÜLTÜ

Yenişar Ovası’nın ortasında yer alan ve Kaledos’tan gözetlenen en eski köy Muma’dır. Erdoğru (2006, s. 205), Beyşehir Sancağı’nda tespit edilen Türkçe olmayan yer adlarından Muma’nın milattan önceki dönemlere kadar gerileyebileceğini ifade eder.

Kelt dillerinde ve epigrafisinde Muma/Mumā sözcüğü doğrudan "anne", "süt anne/besleyen" ve mitolojik olarak "Toprak Ana / Egemenlik Tanrıçası" ile ilişkilidir.

a)    Epigrafik Kanıt (Portekiz / Abóboda Yazıtı): Keltolog John T. Koch, Güney Portekiz’de bulunan MÖ 6.-5. yüzyıla ait Abóboda 1 steli üzerindeki Tartessos/Güneybatı Keltçe yazıtını çözümlerken, metindeki Mumā sözcüğünü dişil tekil isim olarak tespit etmiş; bunu doğrudan "süt anne/besleyen anne" (nourricière) ve "savaş meydanındaki savaşçıyı/kuşu besleyen Savaş Tanrıçası" olarak çevirmiştir (Koch, 22012, s. 84). Bu kayıt, Muma kelimesinin antik Kelt dünyasında doğrudan bir tanrıça/ana sıfatı olarak taş üzerine kazındığının en somut kanıtıdır.

b)    Tarihsel-Folklorik Kayıtlar: 18. yüzyıl İrlanda antikite araştırmacısı William Beauford (1786, s. 397), The Ancient Topography of Ireland adlı eserinde Muma (veya Moma) sözcüğünü Eski Keltçede doğrudan "Büyük Ananın yeri veya kutsal alanı" (the place or sanctuary of the great mother) olarak tanımlamakta ve Druid ritüel merkezleriyle ilişkilendirmektedir.

c)     Mitolojik Süreklilik: İrlanda edebiyatında da Muma (Mór Muman), toprağın bereketini ve egemenliği temsil eden ana tanrıçadır (Beck, 2009, ss. 139,243,245; Everett-Heath, 2019). Galatlar Anadolu’ya geldikten sonra Pessinus merkezli Ana Tanrıça Kibele tapıncını derinlemesine benimsemişlerdir. Muma isminin kökeninde Anadolu'nun yerel dil tabakalarındaki (Luvi/Pisid) sescil öğeler bulunsa dahi, bölgeye yerleşen Galatların yerel Kibele kültü ile kendi dillerindeki Muma ("Büyük Ananın Yeri / Besleyen Ana") kavramını anlamsal ve dinsel olarak eşleştirdikleri (Interpretatio Celtica) değerlendirilebilir.

5. SONUÇ

Tarihsel veriler Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Yenişar ve çevresinde bir Galat/Kelt varlığının bulunduğuna işaret etmektedir. Kaledos (Geledos) ismi etnik/mitolojik Caletes/Caletos köküyle; Muma ismi ise Kelt dünyasındaki Mumā (Büyük Ana Tanrıça / Kutsal Alan) kavramıyla dilbilimsel ve epigrafik açıdan açıklanabilmektedir. Şüphesiz bu etimolojik ve toponimik hipotezlerin nihai doğrulaması, Kaledos ve Muma çevresinde gerçekleştirilecek arkeolojik yüzey araştırmaları ve kazılarla mümkün olacaktır.

KAYNAKÇA

Anwyl, Edward. (1906). Celtic Religion in Pre-Christian Times. London: Archibald Constable & Co. Ltd.

Beauford, William. (1786). The Ancient Topography of Ireland. İçinde Colectanea de rebus hibernicis (Cilt III, ss. 249-426). Dublin: Luke White.

Beck, Noémie. (2009). Goddesses in Celtic Religion, Cult and Mythology: A Comparative Study of Ancient Ireland, Britain and Gaul [Yayınlanmamış doktora tezi]. Université Lumière Lyon 2.

Erdoğru, Mehmet Akif. (2006). Osmanlı Yönetiminde Beyşehir Sancağı (1522-1584). İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.

Everett-Heath, John. (2019). Munster (Muma). İçinde The Concise Dictionary of World Place-Names (5. Baskı). Oxford: Oxford University Press.

Falileyev, Alexander. (2007). Caletes. İçinde Dictionary of Continental Celtic Place-names. Aberystwyth University.

Karaca, Veli. (2006).  Belgelerle Yenişar. Isparta: Kardelen Sanat Yayınları.

Kaya, M. Ali. (2006). Roma İmparatorluk Döneminde Beyşehir Gölü Çevresi. İçinde 1. Uluslararası Beyşehir ve Yöresi Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ss. 365-370). Konya: Selçuk Üniversitesi

Kaya, Mehmet Ali. (2011). Anadolu'da Galatlar ve Galatya Tarihi. Konya: Çizgi Kitabevi.

Kaya, Mehmet Ali. (2012). Keltlerin Anadolu'ya Göçü: Göç Nedenleri, Yoları ve İlk On Yıl. İçinde Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı (Sayı 13, ss. 1–16).

Koch, John T. (2006). The Calidones. İçinde J.T. Koch (Ed.), Celtic Culture: A Historical Encyclopedia (Cilt I, ss. 332-333). Santa Barbara: ABC-CLIO, Inc. 

Koch, John T. (2012). Tartessian as Celtic and Celtic from the West: both, only the first, only the second, neither. İçinde D. Le Brise, Aires Linguistiques Aires Culturelles. Études de concordances en Europe occidentale: zones Manche et Atlantique (ss. 77-92). Brest: Centre de Recherche Bretonne et Celtique / Université de Bretagne Occidentale.

Lequenne, Fernand. (1991). Galatlar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Mac Congail, B. (2007). Belgae Expansion into South Eastern Europe and Asia-Minor (4th – 3rd c. BC.).  İçinde PRAE. In Honorem Henrieta Todorova (ss. 295-302). Sofya: National Archaeological Institute with Museum, Bulgarian Academy of Sciences.

Magie, David. (1950). Roman Rule in Asia Minor to the End of the Third Century After Christ (Cilt I-II). Princeton: Princeton University Press.

 

Resim 1: Kaledos/Geledos Kalesi’nden Muma/Gölkonak köyünün görünüşü (Alaaddin Kaya’nın Facebook paylaşımından)

 

Resim 2: Kaledos/Geledos Kalesi'nin bulunduğu tepedeki Orman Yangını Gözetleme Kulesi (Alaaddin Kaya’nın Facebook paylaşımından)

CELTIC/GALATIAN TRACES IN YENİŞAR: THE FORTIFIED CASTLE-VILLAGE SETTLEMENT MODEL, REGIONAL TOPONYMY, AND ETYMOLOGICAL STRATA

Mehmet DEMİRTAŞ

Abstract

This study examines the geographical, toponymic, and religious traces of the Celtic/Galatian populations present around Lake Beyşehir during the Hellenistic and Roman periods, focusing on the axis of the ancient Kaledos (Geledos) Castle and the village of Muma (Gölkonak) in the district of Yenişarbademli, Isparta. The direct and uninterrupted visual command of Kaledos Castle over Muma -a strategic advantage whose continuity is maintained today by the active Forest Fire Lookout Tower at the same site- is evaluated within the framework of the typical Celtic oppidum (fortified settlement) model, wherein Galatian nobles resided in hilltop strongholds while overseeing lowland agricultural communities. Onomastically, the connection between the name Kaledos and the ancient Gaulish tribal name Caletes, rooted in Proto-Celtic kalet- ("hard, stubbborn"), is explained through the mechanics of exonymic naming and the divine Celtic name/epithet Caletos, associated with Mercury in Roman Gaul. Furthermore, the toponym Muma is analyzed in light of a 5th-century BC Celtic stone inscription from the Abóboda stele in southern Portugal (Mumā = "foster-mother/nourishing goddess") and 18th-century Irish antiquarian records (Muma = "Sanctuary of the Great Mother"), highlighting an Interpretatio Celtica wherein the Galatians synthesized the indigenous Anatolian Cybele (Mother Goddess) cult with their native linguistic heritage. The findings demonstrate that a multi-layered Celtic/Galatian cultural heritage underlies the place-names and fortified settlement patterns of the Yenişar region.

Keywords: Galatians, Celtic Toponymy, Kaledos Castle, Muma, Yenişarbademli, Oppidum Settlement Model, Etymology and Exonyms.

1. INTRODUCTION

The Galatians, a people of Indo-European origin, crossed into Anatolia via Thrace in 278 BC, initially in two tribes (Tolistobogi and Trocmi), followed shortly by a third (Tectosages). Reaching a total population of approximately 30,000, these tribes did not settle permanently for the first decade. During this period, they pillaged regions in western Anatolia divided by lot and subjected local cities to tribute. It was only after their defeat by the Syrian King Antiochus I in the "Battle of the Elephants" (268 BC) that they agreed to settle in northern Phrygia in central Anatolia under a negotiated peace. According to the results of another lot, the Tectosages settled around Ancyra (Ankara), the Trocmi east of the Kızılırmak River centered at Tavium, and the Tolistobogi in the area west and southwest of Ancyra centered at Pessinus. This territory came to be known as Galatia, meaning the "land of the Galatians".

Following the Battle of Magnesia in 190 BC, Roman General Manlius marched upon Galatia in 189 BC, inflicting a severe defeat on the Galatians. Under the Treaty of Apamea (188 BC), the Seleucid Kingdom lost its sovereignty north of the Taurus Mountains, and parts of Pisidia and the whole of Phrygia were granted to the Kingdom of Pergamon. Between 169 and 166 BC, the Galatians repeatedly revolted against Pergamene rule, spreading their influence southwest as far as Amblada (Seydişehir/Kızılca village) in Pisidia. Kaya (2006, p. 365) notes that following the Third Macedonian War (172-168 BC), the surroundings of Lake Beyşehir slipped from Pergamene control into Galatian dominance -a shift supported by the Soloetou inscription associated with the Galatian commander Solovettius, as well as Celtic anthroponyms found in Pisidian inscriptions. This Galatian presence persisted at least until the First Mithridatic War (90–85 BC).

In 39 BC, Marcus Antonius granted parts of Pisidia and Phrygia Paroreios to the Galatian aristocrat Amyntas with the title of "king" to secure public order and establish a buffer zone against Parthian incursions. Amyntas cleared Pisidia of brigandage, seized fertile intermontane valleys, and settled thousands of land-cultivating warriors in these territories (Lequenne, 1991, pp. 129-130). Upon Amyntas' death in 25 BC, the Kingdom of Galatia -including the region of Yenişar- was annexed to Rome as a province of the same name.

2. THE FORTIFIED SETTLEMENT MODEL (OPPIDUM) AND KALEDOS CASTLE

The ancient castle ruins situated on the mountains surrounding Yenişar (Mındıras, Kestel, Kaledos/Geledos, Asar, Doğdu, Ortatepe, Dede, Maltepe, Aktepe, and Çataltepe) control the region as a unified system (Karaca, 2006, pp. 22–23). This layout strongly mirrors the typical Celtic settlement model (oppidum), where Galatian nobles resided in hilltop fortresses overlooking agricultural villages, serving simultaneously as refuges for the rural population (Magie, 1950, pp. 454–455, 732).

The direct visual command that Kaledos (Geledos) Castle maintains over the lowland village of Muma perfectly embodies this Celtic pattern (Image 1). Furthermore, the presence of an active Forest Fire Lookout Tower atop Kaledos Hill today underscores the uninterrupted strategic continuity of this vantage point -from an ancient hilltop stronghold to a modern monitoring outpost- offering an unobstructed 360-degree view of both the plain and the surrounding forested ridges (Image 2).

3. ETYMOLOGY OF KALEDOS / CALETES AND EXONYMIC NAMING

The name Kaledos exhibits a striking parallel with the Caletes, an ancient Celtic tribe of Gaul (in present-day Normandy). In Proto-Celtic, the root kalet- denotes "hard, stubborn, or steadfast" (Koch, 2006, pp.332-333). Classical authors recorded this tribal name as Caleti, Caletes, Galetos,Galletos and Kaletous (Falileyev, 2007).

Beyond tribal ethnonyms, this root is also attested in Celtic religious contexts. Celticist Edward Anwyl (1906, p. 39) lists Caletos ("the hard/steadfast") among the most prominent Celtic divine epithets associated with Mercury in Roman Gaul. Linguistically, while the plural tribal form Caletes translates to "the hard people," the singular masculine form Caletos / Kaledos functions as a localized place-name meaning "the steadfast/fortified castle or place."

This naming process can be understood through two sociological mechanisms of onomastics:

a)    Endonymic Naming: The Tectosages tribe that arrived in Anatolia derived its name from the tribe of the same name in Celtica, whereas the Trocmi and Tolistobogi took their names from their leaders (Strabo; cited in Mac Congail, 2007, p. 299). It can therefore be said that these groups were not genuine tribes in their own right but were composed of individuals from various tribes, and that members of the Caletes -who were among them- named the fortress they constructed Caletos to perpetuate their own origins.

b)    Exonymic Naming: Just as neighboring populations in Normandy designated the region after the Caletes, or as local Anatolian Turkish tradition applies descriptive names like Ceneviz Kalesi, Gavur Hamamı or Tatar Köyü, the surrounding indigenous population -aware of the Celtic garrison's identity- referred to the site as "the Castle of the Caletes" (Kaledos / Geledos). Through standard phonetic shift (k→g) in Anatolian Turkish, the name has survived locally as Geledos.

4. THE TOPONYM MUMA (GÖLKONAK) AND THE MOTHER GODDESS CULT

Muma, situated in the center of the Yenişar Plain and visible from Kaledos, represents the oldest surviving village in the district. Erdoğru (2006, p. 205) indicates that non-Turkish place-names in the Sanjak of Beyşehir, such as Muma, likely date back to pre-Christian antiquity.

In Celtic languages and epigraphy, the root Muma/Mumā is directly linked to "mother," "foster-mother/nourisher," and mythologically to the "Earth Mother / Goddess of Sovereignty".

a)    Epigraphic Evidence (Portugal / Abóboda Inscription): Celticist John T. Koch, in analyzing the Tartessian/Southwestern Celtic inscription on the Abóboda 1 stele (6th–5th century BC) from southern Portugal, identified the term Mumā as a singular feminine noun, translating it directly as "foster-mother/nourisher" (nourricière) and contextually as the "War Goddess who nourishes the warrior/bird on the battlefield" (Koch, 2012, p. 84). This inscription provides concrete ancient epigraphic proof of Mumā utilized as a divine/matronly title on stone.

b)    Historical and Folkloric Records: The 18th-century Irish antiquarian William Beauford (1786, p. 397), in The Ancient Topography of Ireland, defined Muma (or Moma) from Old Celtic as "the place or sanctuary of the great mother" (Mam moi), associating it with sacred Druidic ritual sites.

c)     Mythological Continuity: In early Irish literature, Muma (Mór Muman) embodies the sovereign goddess of fertility, land, and legitimacy (Beck, 2009, pp. 139,243,245; Everett-Heath, 2019). Upon their arrival in Anatolia, the Galatians deeply assimilated the worship of the Great Mother Goddess Cybele centered at Pessinus. Even if the place-name Muma contains pre-existing Anatolian (Luwian/Pisidian) phonetic substrata, it is highly plausible that the settling Galatians synthesized the local Cybele cult with their native concept of Muma ("Sanctuary of the Great Mother / Nourishing Mother") through a process of Interpretatio Celtica.

5. CONCLUSION

Historical and epigraphic data strongly suggest a Galatian/Celtic presence in and around Yenişar during the Helenistic and Roman periods. The toponym Kaledos (Geledos) can be explained through the Celtic tribal/divine root Caletes/Caletos, while the name Muma aligns linguistically and epigraphically with the Celtic concept of Mumā ("The Great Mother/Sacred Sanctuary"). Ultimately, the definitive verification of these etymological and toponymic hypotheses awaits future systematic archaeological surveys and excavations in the vicinity of Kaledos and Muma.

REFERENCES

Anwyl, Edward. (1906). Celtic Religion in Pre-Christian Times. London: Archibald Constable & Co. Ltd.

Beauford, William. (1786). The Ancient Topography of Ireland. In Colectanea de rebus hibernicis (Vol. III, pp. 249-426). Dublin: Luke White.

Beck, Noémie. (2009). Goddesses in Celtic Religion, Cult and Mythology: A Comparative Study of Ancient Ireland, Britain and Gaul [Unpublished doctoral dissertation]. Université Lumière Lyon 2.

Erdoğru, Mehmet Akif. (2006). Osmanlı Yönetiminde Beyşehir Sancağı (1522-1584). İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.

Everett-Heath, John. (2019). Munster (Muma). In The Concise Dictionary of World Place-Names (5th Ed.). Oxford: Oxford University Press.

Falileyev, Alexander. (2007). Caletes. In Dictionary of Continental Celtic Place-names. Aberystwyth University.

Karaca, Veli. (2006).  Belgelerle Yenişar. Isparta: Kardelen Sanat Yayınları.

Kaya, M. Ali. (2006). Roma İmparatorluk Döneminde Beyşehir Gölü Çevresi. In 1. Uluslararası Beyşehir ve Yöresi Sempozyumu Bildiriler Kitabı (pp. 365-370). Konya: Selçuk Üniversitesi

Kaya, Mehmet Ali. (2011). Anadolu'da Galatlar ve Galatya Tarihi. Konya: Çizgi Kitabevi.

Kaya, Mehmet Ali. (2012). Keltlerin Anadolu'ya Göçü: Göç Nedenleri, Yoları ve İlk On Yıl. In Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı (Issue 13, pp. 1–16).

Koch, John T. (2006). The Calidones. In J. T.  Koch (Ed.), Celtic Culture: A Historical Encyclopedia (Vol. I, pp. 332-333). Santa Barbara: ABC-CLIO, Inc.  

Koch, John T. (2012). Tartessian as Celtic and Celtic from the West: both, only the first, only the second, neither”. In D. Le Brise, Aires Linguistiques Aires Culturelles. Études de concordances en Europe occidentale: zones Manche et Atlantique (pp. 77-92). Brest: Centre de Recherche Bretonne et Celtique / Université de Bretagne Occidentale.

Lequenne, Fernand. (1991). Galatlar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Mac Congail, B. (2007). Belgae Expansion into South Eastern Europe and Asia-Minor (4th – 3rd c. BC.).  İn PRAE. In Honorem Henrieta Todorova (pp. 295-302). Sofia: National Archaeological Institute with Museum, Bulgarian Academy of Sciences.

Magie, David. (1950). Roman Rule in Asia Minor to the End of the Third Century After Christ (Vol. I-II). Princeton: Princeton University Press.

 

Image 1: View of Muma/Gölkonak village from Kaledos/Geledos Castle (From Alaaddin Kaya’s Facebook post)

Image 2: Forest Fire Lookout Tower atop Kaledos/Geledos Hill (from Alaaddin Kaya’s Facebook post)

YENİŞAR MUMA’DAKİ (GÖLKONAK) TEKKE MEZARLIĞI’NDA EBU EYYÛB EL-ENSARÎ SOYUNDAN KİŞİLER Mİ YATIYOR?

            Yenişar Muma’da (Gölkonak) halk arasında Tekke denilen yerde etrafı duvarlarla çevrili küçük bir mezarlık ve bunun içinde de yedi kişinin mezarı vardır. Bu mezarların Hz. Muhammed’in sancaktarlığını yapan ve İstanbul surları önünde şehit düşen Ebu Eyyûb el-Ensarî soyundan gelen kişilere ait olduğu rivayet edilir. Acaba öyle midir?

            Aslında söz konusu mezarlık eskiden burada bulunan Şeyh Hacı İbrahim Zâviyesi’nin mezarlığıdır. O nedenle konuyu tartışmaya başlamadan önce zâviyeler hakkında kısa ama tartışmaya ışık tutacak bazı bilgiler vermek istiyorum.

Zâviyeler, 12. ve 13 yüzyıllarda İran ve Orta Asya’dan Anadolu’ya gelen ve Prof. Ö. Lütfi Barkan’ın ‘kolonizatör Türk dervişleri’ dediği insanlar tarafından kurulmuşlar ve Anadolu köylerinin İslamlaşmasına ve Türkleşmesine çok büyük katkıda bulunmuşlardır.

Bütün Anadolu’ya yayılmış olan zâviyeler, sadece Anadolu köylerinin İslamlaşmasını ve Türkleşmesini sağlamakla kalmamışlar, aynı zamanda fakirlere yemek dağıtmışlar; yolculara yiyecek ve yatacak yer temin etmişler; imardan iskâna, zanaattan ticarete, askerlikten eğitime ve yol güvenliğinin sağlanmasına kadar birçok alanda etkin hizmette bulunmuşlardır (Erdoğru, 2006: 291).

Genellikle boş ve tenha yerlerde kurulan zâviyeler ortak bir ayin ve ibadet yeri ile dervişler, yolcular ve fakirler için yemek pişirilen bir mutfaktan oluşur.

Zâviyelerin, kendi arazileri ve hayvanları vardır.

Dervişler, bizzat tarla ve bağ bahçede çalışırlar, hayvanlara bakarlar ve gerekli inşaat işlerini görürler; başkalarının sırtından geçinmezler (Barkan, 2002: 259). Onlar, aynı zamanda, Türk dilini ve İslam dinini yaymaya çalışan misyonerlerdir (Barkan, 2002: 259).

Zâviyelerin devamlılığı vakıflarca sağlanır. Zâviye kurucuları, zâviye binasını yaptıktan sonra ona vakıflar tahsis ederler. Bu vakıf gelirler daha sonra zâviye kurucusunun müritleri ya da şeyhe sevgi ve hürmet besleyen yerel yöneticiler tarafından artırılabilir (Erdoğru, 2004: 95). Hem Karamanoğulları hem de Osmanlılar zamanında zâviyeler vergilerden muaf tutulmuşlardır (Erdoğru, 2004: 97).

“Zâviye şeyhliklerinin çoğu, vaktiyle o zâviyeleri kurmuş olanların çocukları elinde ve evlatlık vakıf olarak bulunmakla beraber, zamanla nesilleri son bulunca ya da şeyhlerin bazı yolsuzlukları görülünce, yerine devlet tarafından başkalarının atandığı ve bu suretle vakfın evlatlık vakıf halinden çıkarak bir kamu vakfı haline geldiği görülmektedir.” (Barkan, 2002: 259).

“Diğer taraftan devlet için malum birçok zâviyelik yer, boş ve harap olduğu zaman, oraları tekrar şenletmeğe ve zâviyeyi işletmeğe iltizam edenlere tekrar verilmektedir. Nitekim Kütahya'da Şeyh Saltık zâviyesinin vaktiyle timara verildiği için harap olmuş bulunduğunu gören bir vilayet yazarı, onu merkeze ‘tamir eder kimse bulunur’ diye bildiriyor. Bu suretle bu zâviye şeyhliği, talibi uhdesine havale edilmek üzere, adeta askıdadır. Bu şekilde boş olan diğer bir zâviye şeyhliği için ise; Kütahya kadısı, Ahi Hızır‘ın uygun olduğunu bildirmektedir. Aynı şekilde Kütahya‘da harap bir halde bırakılmış olan Şeyh Bahşayiş zâviyesinin ‘imaretine’ İsa Fakih ‘iltizam gösterdiği için’ kendisine sadaka olunmuştur.” (Barkan, 2002: 266).

“Başlangıçta kendiliğinden bir kolonizasyon hareketini temsil eden zâviyelerin bu kuruculuk ve şeyhlik görevi, yavaş yavaş devlet oluştukça, bir memuriyet şekline girmiş ve nihayet bu devlet kurumları da soysuzlaşarak bir nevi asalak haline gelmişlerdir. O kadar ki, son devirlerin dilenci dervişleri ve tembellik yuvası haline gelmiş tekke ve türbeleriyle, söz konusu ettiğimiz kurumlar arasında hiçbir ilişki kalmamıştır.” (Barkan, 2002: 256).

***

Muma'daki Tekke Mezarlığı'na 2001 yılında Konya’dan geldikleri söylenen kimi devlet görevlileri tarafından bir yazıt dikilmiştir (Şekil 1).  Bu yazıtta İ. Hakkı Konyalı kaynak gösterilerek şu bilgiler verilmiştir: 

Şekil 1: Tekke mezarlığına dikilen yazıt

“2. MURAT DEVRİ-1430 MOMA 69 NÜFUS 60 HANE TİMAR BU KÖYDE OTURANLARDAN HACI İBRAHİM OĞLU APDİ EYYÜB ENSARİ SULTANIN NESLİNDEN OLDUĞU ESKİ DEFTERLERDE KAYITLIDIR ÖŞÜRDEN BAŞKA BÜTÜN VERGİLERDEN AFFEDİLMİŞTİR BU KÖYDE ŞEHZADENİN DÖRT MÜSELLİMİ (SİLAHLI) VARDIR BURADA YEDİ KABİR VARDIR EBU EYYÜBÜL ENSARİ NESSLİNDENDİR İSMAİL HAKKI KONYALI BEYŞEHİR TARİHİ SAYFA 145 DİKİLİŞ T. 10.9.2001”

Burada bazı yanlışlar yapılmıştır. Bu bilgilerin kaynağı olarak gösterilen İ. Hakkı Konyalı’nın Âbideleri ve Kitâbeleriyle Beyşehir Tarihi adlı kitabındaki Muma ile ilgili bilgiler şu şekildedir (Şekil 2):

Şekil 2: Beyşehir Tarihi kitabındaki Muma ile ilgili kısım (Konyalı, 1991: 145)

       “Moma. 69 nüfus 60 hane Timardır. Bu köyde oturanlardan Hacı İbrahim oğlu Abdi Eyyub Ensâri Sultan’ın neslinden olduğu eski defterlerde kayıtlıdır. Öşrden başka bütün vergilerden affedilmiştir. Bu köyde şehzâdenin dört müsellimi vardır.” (Konyalı 1991: 145).

İkisi karşılaştırıldığında görülecektir ki yazıtta yer alan “2. MURAT DEVRİ-1430”, “(SİLAHLI)”, “BURADA YEDİ KABİR VARDIR EBU EYYÜBÜL ENSARİ NESLİNDENDİR” ibareleri kitapta yoktur, uydurulmuştur.

Konyalı (1991: 125) yukarıda verilen Muma ile ilgili bilgileri "İstanbul'da ve Başvekâlet Arşivi'nde 40 numarada kayıtlı bulunan Bayezid devrine ait tarihsiz bir İlyazıcı defteri”nde bulmuştur. Beyşehir kazasının merkez mahalleleri ile köylerinin sayımını içeren bu 40 no.lu Tahrir Defteri sonradan Erdoğru (2006: 24) tarafından da incelenmiş ve 1507’ye tarihlendirilmiştir. Ona göre, bu tarihte Muma’daki yetişkin erkek nüfus 73, hane sayısı 57’dir (Erdoğru, 2006: 365).

Mehmet Akif Erdoğru tarafından Beyşehir Sancağının 1584 Tarihli Nüfus Sayımı adı altında yayımlanan Defter-i Mufassal-ı Livâ-i Beyşehir (KK 137) adlı defterde de Muma'da oturan ve Ebu Eyyûb el-Ensarî soyundan geldikleri resmen kabul edilen şu 8 yetişkin erkeğin adları verilmektedir: Mustafa oğlu Ali, Ali'nin biraderi Hamza, Ali oğlu Gül Dede, Halil oğlu Ahmed, Ahmed'in oğlu Hüseyin, Ahmed'in biraderi Abdi, Piri oğlu İbrahim, İbrahim'in oğlu Mehmed.

Aynı defterde ayrıca köydeki Hacı İbrahim Zâviyesi’nin hizmetlilerinin tasarrufunda 10 parça arazi olduğu yazılıdır. Hacı İbrahim Zâviyesi hakkında Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü’nün Kuyud-ı Kadime Arşivi’nde 584 numarada kayıtlı 1583 tarihli vakıf defterinde de (KK 584, s. 120b) şu ifadeler yer almaktadır (Şekil 3):

Şekil 3: KK 584’deki Şeyh Hacı İbrahim Zâviyesi Vakfı'nın kaydı

 “Vakf-ı zâviye-i Şeyh Hacı İbrahim bin Mustafa bin Süleyman, der karye-i Muma tâbi-i nâhiye-i Yenişehir min nevâhi-i el-medinetü’s Süleymaniye el-Eşrefiyye el-ma’rufeti, ber mûceb-i vakıfnâme-i şer’iyye, el-muvarrah be-tarih-i sene hamse ve sittin ve semanmie ve ber mûceb-i mukarrernâme-i Karaman Beğ hâkim-i sabık-ı vilâyet-i Karaman ber mûceb-i Defter-i Atîk.” (Erdoğru, 1989: 314).

Bu ifadeler günümüz Türkçesine şu şekilde çevrilebilir:

“Eski Defter gereği Karaman vilayetinin eski hâkimi Karaman Bey’in mukarrernâmesi gereği ve 865 [miladi 1460] tarihi ile tarihlendirilmiş şer’iyye vakıfnâmesi gereği, Beyşehir’in nahiyelerinden Yenişehir nahiyesine bağlı Muma köyünde, Süleyman oğlu Mustafa oğlu Şeyh Hacı İbrahim Zaviyesi Vakfı.”

Yine aynı vakıf defterinde Hacı İbrahim Zâviyesi'ne 1460 tarihinde avlu ve evlerin vakfedildiği belirtilmektedir (Erdoğru, 1989: 314).

Anlaşılacağı üzere, zâviye, Karamanoğulları Beyliği'nin kurucusu olan ve 1256-1261 yılları arasında hüküm süren Karaman Bey’in verdiği mukarrernâme ile yani onun onayıyla kurulmuştur. 1460 yılında ise Şeyh Hacı İbrahim Zaviyesi Vakfı kurulmuştur. Peki, bunlar neyi ifade etmektedir?

Erdoğru (1994: 98), pek çok köyün ve mahallenin zâviyeler etrafında geliştiğini söylemektedir. Bunun Muma için de geçerli olduğu, Türklerin Yenişar’a yerleşmeye başladığı bir zamanda kurulan zâviyenin etrafında göçerlerin yerleşmesiyle yeni bir köy oluştuğu anlaşılmaktadır. Onun Türklerin bölgeye yerleşmelerinden önce de var olan kadim Muma’nın hemen yanı başında kurulmuş olması ise, amacın, sadece Müslümanlara dinlerini öğretmekle sınırlı olmadığını, fakat aynı zamanda onu gayrimüslimlere de öğretmek ve yörenin İslamlaşmasını sağlamak olduğunu göstermektedir. Nitekim 15. ve 16. yüzyıl Tahrir defterlerinde Muma’da hiçbir gayrimüslim kaydına rastlanmamaktadır.

Erdoğru (1994: 89; 2006: 285), ayrıca, Osmanlı belgelerinde isimleri geçen zâviyelerin, Osmanlı hâkimiyetinden önce kurulduklarını ve adlandırıldıklarını söylemektedir. Muma’daki zâviye de Osmanlı hâkimiyetinden önce kurulmuştur. Gelgelelim adı sonradan değişmiştir. Öyle anlaşılıyor ki, yörenin erken zamanda Türkleşmiş ve İslamlaşmış olmasından ve diğer bazı bilinmeyen nedenlerden dolayı zâviye önemini yitirmiş ve metruk hale gelmiştir. Hacı İbrahim, ya yöneticilerin teklifiyle ya da kendi isteğiyle, yeniden ihdas etmek üzere 1460 yılında zâviyeyi devralmış ve onun için bir vakıf kurmuştur. Artık onun adını taşıyan zâviyeye derhal avlu ve evler vakfedilmiştir ki, bu da zâviyenin yeniden canlandırılmak istendiğinin bir işareti sayılmalıdır.

Bu çıkarım oldukça mantıklıdır. Zira başlangıçta da belirtildiği gibi, zâviyeler çeşitli nedenlerle zamanla işlevsiz ve metruk hale gelebilmekte, “devlet için malum birçok zâviyelik yer, boş ve harap olduğu zaman, oraları tekrar şenletmeğe ve zâviyeyi işletmeğe iltizam edenlere tekrar verilmektedir.” (Barkan, 2002: 266). Tabi bu durumda zâviyenin günün koşullarına uygun yeni işlevler üstlenmiş olması gerekmektedir.

           Az önce söylendiği gibi, zâviyeyi yeniden canlandırmak için 1460 yılında zâviye vakfını kuran kişinin adı, Hacı İbrahim, daha doğrusu, zâviye şeyhliğini de zâviyeyle birlikte devraldığı için, ŞEYH  Hacı İbrahim’dir. Yine daha önce değinildiği üzere, 1507 tarihli 40 no.lu Tahrir Defteri’nde “Hacı İbrahim oğlu Abdi’nin Eyub Ensâri Sultan’ın neslinden olduğu” belirtilmektedir. Dikkat edilirse, Hacı İbrahim ile Abdi arasında sadece bir kuşak farkı vardır. Bu, Abdi’nin vakfın kurucusu Şeyh Hacı İbrahim’in oğlu olduğunu gösterir. Dolayısıyla, Hacı İbrahim de Ebu Eyyub Ensarî neslindendir. İstanbul’un fethinden sonra, muhtemelen atası Ebu Eyyûb’un mezarını ziyarete gelmiş, fakat ziyaretten sonra geri dönmeyip Muma’ya yerleşmiştir. 1584 tarihli Defter-i Mufassal-ı Livâ-i Beyşehir (KK 137) adlı defterde adı geçen Ensarî soyundan sekiz kişiden birinin adı da İbrahim'dir. Demek ki zâviye vakfının kurucusu Şeyh Hacı İbrahim'in adı o tarihte de hala yaşatılmaktadır.

           Şimdi yanıtlamak amacıyla başta sorduğumuz soruyu tekrar sorabiliriz: Muma’daki Tekke Mezarlığı’nda Ebu Eyyûb el-Ensarî soyundan kişiler mi yatıyor?  Cami, tekke, türbe gibi yapıların bitişiğinde yer alan ve hazîre (etrafı çalı, çit veya taştan duvarla çevrili yer) ya da vâdî-i hâmûşan (sessizler vadisi) olarak adlandırılan mezarlıklara, yapıyı yapanla tekke şeyhi gibi önemli kişiler gömülürdü (Bozkurt, 2004: 519-520). Zâviye şeyhliği de kurucunun ölümünden sonra onun çocukları ve torunları tarafından sürdürülürdü (Barkan, 2002: 269; Erdoğru, 2006:285). O nedenle, Muma’daki Tekke Mezarlığı’ndaki mezarların, Ebu Eyyûb el-Ensarî soyundan geldiğini kanıtladığımız Şeyh Hacı İbrahim ile onun çocuk ve torunlarına ait olduğu söylenebilir.

           Bu arada, “Bu mezarlar arasında ilk kurucular olan ‘kolonizatör Türk dervişleri’nin de mezarları olamaz mı?” diye bir soru akla gelebilir. Mezarlık onların zamanında kurulduysa elbette olabilir, ama içinde çok az mezarın bulunmasından dolayı, onun zâviyenin yeniden canlandırılmasından sonraki dönemde kurulmuş olma olasılığı daha yüksektir.

Mehmet Demirtaş

Ankara, Nisan 2020

KAYNAKLAR

Barkan, Ömer Lütfi. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Kolonizatör Türk Dervişleri”. Türkler, Cilt:9. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, s.242-278.

Bokurt, Nebi. “Mezarlık”.  İslam Ansiklopedisi, Cilt 29. Ankara: TDV, 2004, 519-521.

Erdoğru, Mehmet Akif. XV. ve XVI. Yüzyıllarda Beyşehir Sancağı (1466- 1584). Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara, 1989. (Türk Tarih Kurumu kütüphanesinde mevcut.)

Erdoğru, Mehmet Akif. “Karaman Vilâyeti Zâviyeleri’’. Tarih İncelemeleri Dergisi IX (1994), 89-158.

Erdoğru, Mehmet Akif.  Osmanlı Yönetiminde Beyşehir Sancağı (1522-1584). İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2006.

Erdoğru, Mehmet Akif. 1466 Tarihli Akşehir Mufassal Defteri (Metin ve İnceleme). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2015.

Erdoğru, Mehmet Akif.  Beyşehir Sancağının 1584 Tarihli Nüfus Sayımı (Beyşehir-Seydişehir-Bozkır). İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 2004.

Faroqhi, Suraiya. “The Peasants of Saideli in the Late Sixteenth Century”. Archivum ottomanicum, VIII. Wiesbaden: Harrassowitz, 1983, 215-250. 

Konyalı, İ. Hakkı. Âbideleri ve Kitâbeleriyle Beyşehir Tarihi. Erzurum: A. Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi Yayını, 1991.

EKLER

EK 1: KK 584'ün Şeyh Hacı İbrahim Zâviyesi Vakfı'nın kaydını içeren sayfası 

EK 2: Erdoğru’nun yayınlanmamış doktora tezindeki Şeyh Hacı İbrahim Zâviyesi Vakfı’na ilişkin bilgilerin yer aldığı sayfa (Erdoğru: 1989: 314)